33. sjednica Odbora za pravne nauke Odjeljenja društvenih nauka Akademije nauka i umjetnosti BiH održana je u prostorijama Akademije 21. aprila 2026. godine. Uvodničar na temu „Normativni i praktični aspekti direktnih stranih investicija“ bila je dr Aida Mulalić, vanredna profesorica Pravnog fakulteta Univerziteta u Zenici. Izlaganje se temeljilo na analizi ekonomskog i pravnog tretiranja direktnih stranih investicija s obzirom na to da dispariteti u tretiranju pomenutog instituta postavljaju kompleksne izazove za države koje imaju status srednje razvijenih ili nerazvijenih, pa, samim time, i potrebu za dodatnim kapitalom.
Poseban osvrt dat je na istorijsko-pravne aspekte regulisanja direktnih stranih investicija i evoluciju međunariodnog prava u zasebnu granu prava koja za predmet ima investiciono-pravne odnose. U tom smislu naglašeno je da je razvoj međunarodnog prava bio na diskursu da odgovornost države uvijek postoji ukoliko ne postupa prema stranim državljanima/nerezedintima u skladu s minimalnim standardom postupanja, pri čemu je pomenuti standard obuhvatao i materijalnu imovinu pomenutih subjekata. Tako se nastanak međunarodnog investicionog prava zapravo zasniva na obavezi da se zaštiti stranac i njegova fizička imovina, kao i na odgovornosti države koja proizlazi iz neispunjavanja te obaveze.
Kako su razvijali pojavni oblici stranih investicija, tako je, pojasnila je profesorica Mulalić, proširivana njihova pravna zaštita. Rani oblici povrede prava na imovinu od strane države bili su prepoznati samo kao protivpravno uništenje imovine ili njena eksproprijaciji. Pri tome je i sam pojam eksproprijacije bio dosta sužen jer u sebi sublimirao samo materijalnu imovinu. Tako je ova izvorna karakteristika ekonomskog dobra, u smislu materijalne imovine zaštićene prema pravu države domaćina, ostala polazna tačka u nastojanju iznalaženja svojevrsne pravne kvalifikacije efekata koje investicije imaju. S tim u vezi, akcenat je bio na razjašnjenju generalno prihvaćenog pojma direktne strane investicije i analizi određenih odluka proizašlih iz (investicione) arbitražne prakse koje su uspostavile svojevrsni pravni standard u pravnom tretiranju stranih investicija.
Drugi segment izlaganja profesorica Mulalić naglasak je stavio na pregled međunarodnih izvora investicionog prava i analizu nacionalnog pravnog okvira u domenu direknih stranih investicija. Istaknuta je svojevrsna disperznost međunarodnih pravnih izvora, te specifičnosti ICSID konvencije (Konvencija o rješavanju investicionih sporova između država i državljana drugih država, otvorena za potpisivanje u Vašingtonu 18. marta 1965., stupila na snagu 14. oktobra 1966. godine). Nacionalni pravni okvir, problematizirala je profesorica Mulalić, formalnopravno odgovara zahtjevima koji proizilaze iz savremenih investicionih odnosa, ali je faktički nedovoljno efikasan iz više razloga, od kojih se neki odnose na složenu ustavnu i upravnu strukturu, rizik kršenja principa pravne sigurnosti, sporost sudskih postupaka, nedovoljnu koordinaciju između različitih nivoa vlasti, te nepostojanje izričite nadležnosti Arbitražnog suda Bosne i Hercegovine u domenu međunarodne investicione arbitraže. Ovaj posljednji razlog bio je predmet posebne analize.
Nacionalna arbitražna pravila u oblasti međunarodne investicione arbitraže imaju, smatra profesorica Mulalić, de iure primjenjivost. Međutim, de facto su neefikasna i ne pružaju adekvatnu podršku svrsi arbitraže u međunarodnim investicionim sporovima. Da bi se primijenila nacionalna arbitražna pravila sadržana u članu 434. Zakona o parničnom postupku Federacije BiH (ista pravila važe i u Republici Srpskoj), potrebno je ispuniti nekoliko uslova. Prvi uslov odnosi se na postojanje arbitražnog sporazuma između svih stranaka u potencijalnom sporu. Navedeni zakoni sadrže 19 članova koji regulišu osnovne elemente arbitražnog postupka, kao što su forma arbitražnog sporazuma, osnivanje arbitražnog tribunala i poništenje arbitražnih odluka. Međutim, brojna pitanja uopšte nisu uređena. Nije jasno u kojoj mjeri se pravila parničnog postupka primjenjuju na arbitražu. Određena materijalnopravna pitanja u vezi s arbitražnim sporazumom i mjerodavnim pravom nisu obuhvaćena tim odredbama.
U pogledu sudske hijerarhije, prvostepeni sudovi nadležni su za pitanja poput valjanosti arbitražnog sporazuma, imenovanja arbitara, poništenja arbitražnih odluka i njihovog izvršenja, u skladu sa zakonima o parničnom i izvršnom postupku. Drugostepeni sudovi nadležni su za izvršenje arbitražnih odluka u skladu sa Zakonom o rješavanju sukoba zakona ili Njujorškom konvencijom o priznanju i izvršenju stranih arbitražnih odluka.Na državnom nivou, osnovni problem predstavlja nepostojanje izričite nadležnosti Arbitražnog suda BiH za investicione sporove. Ovaj sud je uspostavljen radi rješavanja međunarodnih trgovačkih sporova u skladu sa Pravilima o organizaciji i radu tog suda. Proširenje njegove nadležnosti na investicione sporove moglo bi biti problematično, kako u pogledu ratione personae, tako i ratione materiae nadležnosti, između ostalog, i zbog toga što Pravila ne prepoznaju nužno državu kao stranku u sporu. Pored navedenog, i važeći bilateralni investicioni ugovori Bosne i Hercegovine reflektuju koncept ICSID Konvencije kao posebnog međunarodnog instrumenta za investicione odnose.
Zbog svega navedenog, primjena opštih arbitražnih pravila mogla bi u potpunosti obesmisliti svrhu međunarodne investicione arbitraže. To je vjerovatno razlog zašto strane u investicionim sporovima u Bosni i Hercegovini najčešće biraju ICSID Konvenciju ili UNCITRAL (UN Commission for International Trade Law, Komisija Ujedinjenih nacija za međunarodno trgovačko pravo) Arbitražna pravila. Osim što sporazumi u kojima je Bosna i Hercegovina ugovorna strana obično sadrže mehanizam rješavanja sporova prema UNCITRAL Arbitražnim pravilima ili ICSID Konvenciji, treba naglasiti da je mirno rješavanje sporova redovno predviđeno kao prva faza postupka. Određeni ugovori takođe predviđaju rješavanje sporova pred domaćim sudovima ili pred ad hoc arbitražnim tribunalom, koji može primijeniti pravila po vlastitom izboru. Međutim, normativni okvir nije u BiH potpunosti zaokružen, jer su relevantne odredbe fragmentarano uređene u zakonima o parničnom postupku, izvršnom postupku i o rješavanju sukobu zakona sa propisima drugih država u određenim odnosima. Time ostaju neuređena ključna procesna i materijalna pitanja, poput pokretanja i okončanja postupka, mjesta arbitraže, imenovanja vještaka, troškova zastupanja i slično.
U kontekstu elemenata koji su predviđeni kao mehanizmi zaštite prava stranih investitora, posebno mjesto imaju principi međunarodnog investicionog prava. Za potrebe izlaganja, dat je poseban osvrt na načelo fer i jednakog tretmana s ciljem naglašavanja potrebe uspostavljanja balansa između stvaranja povoljne investicione klime i obavljanja fiskalnog suvereniteta države. Ovo načelo implementirano je u zakone kojima se normira materija direktnih stranih investicija (primjera radi, čl. 12. i 15. Zakona o politici direktnih stranih ulaganja u Bosnu i Hercegovinu). Slijedom navedenog, predviđeno je i oporezivanje stranih investitora u skladu sa nacionalnim poreskim zakonodavstvom. S obzirom na to da oporezivanje umanjuje dobit ostvarenu ulaganjem, upozoreno je da postoji svojevrsni trend u međunarodnoj investicionoj praksi da se posredstvom međunarodne investicione arbitraže fiskalne mjere države domaćina ospore korištenjem pravnih mehanizama sadržanim u bilateralnim investicionim sporazumima koji inicijalno nisu namijenjeni ovoj vrsti.
Prof. dr Jasminka Gradaščević-Sijerčić, član Odbora, podsjetila je da je Bosna i Hercegovina generalno otvorena za strane investicije, ali su uprkos pozitivnim trendovima, izazovi i dalje prisutni. Među ključnim izazovima se izdvajaju: administrativne prepreke, složen regulatorni okvir i potreba za usklađivanjem politika na različitim nivoima vlasti. Generalno, kao i u drugim oblastima, i u oblasti investicijskog prava dominira protivrječnost između političkih i pravnih tokova. Drugačije rečeno, složene institucionalne, političke i teritorijalne strukture BiH komplikuju ekonomsko okruženje u kontekstu fiskalne, poreske i radne politiku, te zaštite vlasničkih prava.
Upozorila je da iako je Zakon o politici direktnih stranih ulaganja u BiH još 1998. godine otvorio mogućnost i dao prostor strancima da se pojave u ulozi ulagača – investitora u privredu BiH, pravi zamah u stranim investicijama, te strancima koji se javljaju kao osnivači privrednih subjekata u BiH, počinje tek nakon 2000. godine. To je postignuto donošenjem propisa koji regulišu pitanje: boravka stranaca (zakoni o boravku i kretanju stranaca i azilu), rada (entitetski zakoni o zapošljavanju stranaca), osnivanja privrednih subjekata od strane stranaca i vlasništvo stranaca u privrednim subjektima (entitetski zakoni o privrednim društvima, registraciji privrednih subjekata i dr.). Pri tome, Zakon o strancima BiH daje osnov da se boravak stranaca reguliše i kroz boravak osnivača privrednog društva.
Radi se o složenijoj vrsti i dosta rigoroznijem postupku u kome se mora dokazati ispunjavanje određenih uslova. Zbog pravne sigurnosti, zaključila je profesorica Gradaščević-Sijerčić, i nadalje je neophodno pronalaziti rješenja koja će uspostaviti: ravnotežu između ekonomske realnosti BiH i zaštite javnog interesa, ali i harmonizirati propise iz oblasti stranih ulaganja sa propisima o radu stranaca.
Prof. dr Zlatan Meskić, član Odbora, istakao je da danas svjedočimo o promijenjenim globalnim okolnostima: ratovima, novim geopolitičkim blokovima, promjeni savezništava, češćem pozivanju država na višu silu i nacionalnu sigurnost, ali i trendu da pojedine države raskidaju ili temeljito redefinišu svoje bilateralne investicione ugovore. Ključno je pitanje da da li bi Bosna i Hercegovina, radi zaštite vlastitog regulatornog prostora, javnog interesa i državnog suvereniteta, trebala napraviti selektivnu reviziju bitova i razmotriti raskid ugovora s državama kod kojih više ne postoji isti strateški, ekonomski ili politički interes?
Prof. dr Enis Omerović, član Odbora, otvorio je pitanje savremenih transformacija međunarodnog investicionog prava, posebno u kontekstu vidljivog odmaka od klasičnog bilateralnog pristupa – ka uravnoteženijem modelu koji nastoji pomiriti zaštitu investitora i regulatorna ovlaštenja države. Imajući u vidu da države danas sve intenzivnije djeluju u oblastima zaštite životne sredine, javnog zdravlja i energetske tranzicije, postavio je pitanje da li ove tendencije vode ka sužavanju ili, naprotiv, reafirmaciji regulatorne autonomije države u okviru međunarodnog investicionog režima. U tom smislu, zamolio je profesoricu Mulalić da iznese svoje viđenje ove transformacije, posebno u pogledu budućeg odnosa između investicione zaštite i javnog interesa. Pored toga, naglašena je potreba najefikasnijih mehanizama za rješavanje investicionih sporova između stranih investitora i država. Imajući u vidu postojeće instrumente u okviru ICSID sistema, uključujući arbitražu i postupke mirenja, treba odgovoriti i na pitanje koji od ovih mehanizama u savremenoj praksi daje najoptimalnije rezultate, odnosno u kojoj mjeri odgovara potrebama balansiranja interesa investitora i država.
predsjednik Odbora
akademik prof. dr Miodrag Simović